Daty 1918-1938, leksykon wybrane zagadnienia, konstytucja marcowa i kwietniowa

1918 – dekrety rządu Moraczewskiego wprowadzające przywileje pracownicze
1919 – dekret Tymczasowego Naczelnika Państwa o powszech­nym obowiązku szkolnym
1920 – uchwalenie przez sejm reformy rolnej
17 III 1921 – uchwalenie Kon­stytucji marcowej
16 XII 1922 – zabójstwo prezy­denta Narutowicza
V-XII 1923-rządy centropra­wicowej koalicji Chjeno-Piasta -usunięcie się Piłsudskiego z życia publicznego
1923 – początek budowy portu w Gdyni
1923 – kulminacja powojennego kryzysu – hiperinflacja, strajk po­wszechny, zamieszki
1924-1925 – reformy Władysła­wa Grabskiego – utworzenie Banku Polskiego, wprowadzenie złotego
1924 – przyznanie Władysławo­wi Reymontowi literackiej Na­grody Nobla
1924 – zdobycie pierwszego medalu olimpijskiego przez re­prezentanta Polski
1925 – uchwalenie przez sejm ustawy o wykonaniu reformy rolnej
1926 – początek emisji progra­mu Polskiego Radia
1926 – uznanie Mazurka Dąbrowskiego za hymn Polski
11/l2-16 V 1926-zamach ma­jowy – obalenie rządów parlamentarno-gabinetowych, począ­tek rządów sanacji
XII 1926 – powstanie Obozu Wielkiej Polski – początek ewo­lucji części endecji w stronę autorytaryzmu i faszyzmu
1928 – otwarcie Biblioteki Na­rodowej w Warszawie
I 1928 – utworzenie sanacyjne­go Bezpartyjnego Bloku Współ­pracy z Rządem
IX 1929 – powstanie Centrolewu – porozumienia stronnictw demokratycznych, opozycyjnych w stosunku do rządów sanacji
1930 – uwięzienie przywódców opozycji demokratycznej, wybo­ry „brzeskie” – zdominowanie sejmu przez BBWR
III 1931 – utworzenie Stronnic­twa Ludowego – zjednoczenie ruchu ludowego
1933 – kulminacja wielkiego kry­zysu – rozruchy chłopskie
IV 1934 – powstanie Obozu Narodowo-Radykalnego
VI 1934 – powstanie obozu odosobnienia dla więźniów poli­tycznych w Berezie Kartuskiej
23 IV 1935 – podpisanie przez prezydenta Mościckiego Konsty­tucji kwietniowej
12 V 1935 – śmierć Piłsudskiego
1936-1938 – realizacja 4-letniego planu uprzemysłowienia kraju
1936 – strajk powszechny, za­mieszki w niektórych miastach
II 1936 – powstanie Frontu Morges – centrowej opozycji w stosunku do sanacji
1936 – oficjalna decyzja o budo­wie Centralnego Okręgu Prze­mysłowego
1937 – strajk chłopski, zamieszki na wsi
II 1937 – utworzenie Obozu Zjednoczenia Narodowego
X 1937 – powstanie Stronnic­twa Pracy
VIII 1938 – rozwiązanie Komu­nistycznej Partii Polski

Centralny Okręg Przemysłowy (COP) – zespół przedsiębiorstw państwowych wybu­dowanych w województwach centralnych w latach 1936-1939 z inicjatywy Eugeniusza Kwiatkowskiego; budowa COP była głównym punktem programu industrializacji kraju; większość zakładów miała produkować na potrzeby przemysłu zbrojeniowego, maszyno­wego i energetycznego; do największych inwestycji w ramach COP należały m.in.: huta w Stalowej Woli, elektrownia wodna w Rożnowie, fabryka kauczuku w Dębicy i fabryka ce­lulozy w Niedomicach; budowę COP przerwał wybuch II wojny światowej
Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR) – działające w latach 1928-1935 sa­nacyjne ugrupowanie polityczne; BBWR popiera zmiany ustroju w duchu autorytarnym wprowadzane przez Piłsudskiego; w skład bloku wchodzili przedstawiciele różnych kierun­ków politycznych – od socjalistów po konserwatystów; na czele BBWR stał płk Walery Sła­wek; ze względu na niezadowalające wyniki wyborcze i tarcia w obozie sanacyjnym blok został rozwiązany

Komunistyczna Partia Polski (KPP) – ugrupowanie działające w latach 1918-1938 (do 1925 r. pod nazwą Komunistyczna Partia Robotnicza Polski), będące kontynuatorem SDKPiL oraz PPS-Lewicy; KPP występowała przeciwko II Rzeczpospolitej; zdelegalizowana za działalność antypaństwową, prowadziła agitację rewolucyjną, organizowała strajki i de­monstracje, dokonywała też aktów terroru; partia została rozwiązana przez Stalina, a jej działaczy przebywających w ZSRR zlikwidowano; pozostali przy życiu członkowie KPP weszli później w skład Polskiej Partii Robotniczej

Obóz Narodowo-Radykalny (ONR) – działający w latach 1934-1939 skrajny odłam polskich nacjonalistów, naśladujący wzorce faszystowskie; powstał w wyniku rozłamu w Stronnictwie Narodowym; członkowie ONR dokonywali napadów na Żydów i działa­czy lewicowych, a także organizowali bojkot sklepów żydowskich; po zdelegalizowaniu przez władze sanacyjne ONR rozpadł się na 2 frakcje, z których bardziej radykalna (Fa­langa) prowadziła także działalność terrorystyczną; podczas II wojny światowej większość członków ONR przyłączyła się do konspiracji i partyzantki niepodległościowej

Obóz Wielkiej Polski (OWP) – istniejąca w latach 1926-1933 pozaparlamentarna or­ganizacja endecka, utworzona z inicjatywy Romana Dmowskiego w odpowiedzi na za­mach majowy; głównym zadaniem OWP była walka o poszerzenie wpływów endecji, głównie za pomocą agitacji wśród młodzieży; działacze OWP nie kryli fascynacji faszyz­mem; władze zdelegalizowały OWP; część aktywistów znalazła się później w ONR

Obóz Zjednoczenia Narodowego (Ozon) – działające w latach 1937-1939 sanacyjne ugrupowanie polityczne, które miało odgrywać rolę prorządowej monopartii, zjednoczo­nej wokół armii; twórcami obozu byli współpracownicy marszałka Rydza-Śmigłego; pod względem programu i form organizacyjnych Ozon naśladował partie faszystowskie, a je­go kierownictwo szukało porozumienia z ONR; wbrew założeniom ugrupowanie nie zdobyto masowego poparcia

Grabski Władysław (1874-1938) – polityk, ekonomista, historyk; w latach 1920 i 1923-1925 premier; autor reform gospodarczych, które doprowadziły do zwalczenia hiperinflacji, uporządkowania finansów państwa i zmiany waluty na złotego; po ustąpieniu ze stanowiska premiera poświęcił się pracy naukowej

Kwiatkowski Eugeniusz (1888-1974) – polityk i działacz gospodarczy, w latach 1926-1930 minister przemysłu i handlu, w latach 1935-1939 wicepremier i minister skarbu; weteran Legionów Polskich; zwolennik polityki interwencjonizmu; realizator rozbudowy portu w Gdyni; w 1936 r. przedstawił 4-letni program industriali­zacji kraju, przewidujący m.in. budowę COP; po II wojnie światowej przez krótki okres pełnił funkcję kierownika delegatury rządu do spraw odbudowy Wybrzeża

Mościcki Ignacy (1867-1946) – prezydent II Rzeczpospolitej w latach 1926-1939; w mło­dości działacz socjalistyczny, od 1892 r. przebywał na emigracji, gdzie zrobił karierę nauko­wą jako chemik; w niepodległej Polsce organizował przemysł chemiczny; wytypowany na urząd prezydenta przez Piłsudskiego, realizował jego wskazania; po śmierci Marszałka od­mówił ustąpienia ze stanowiska i zgrupował wokół siebie bardziej liberalny odłam obozu sa­nacyjnego; we wrześniu 1939 r., po wkroczeniu wojsk radzieckich schronił się w Rumunii, gdzie został internowany i zrzekł się swojej funkcji

Narutowicz Gabriel (1865-1922) – prezydent II Rzeczpospolitej 11-16 XII 1922 r; od czasów studiów przebywał na emigracji, gdzie zrobił karierę jako inżynier konstruktor i uczony; po powrocie do kraju, w latach 1920-1922 piastował stanowiska ministerialne; wybrany na prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe, stał się obiektem zaciekłych ata­ków ze strony zwolenników endecji, którzy oskarżali go o sprzyjanie obcym interesom; 5 dni po zaprzysiężeniu zginął z ręki niezrównoważonego sympatyka prawicy

Rydz-Śmigły Edward (1886-1941) – w latach 1935-1939 Naczelny Wódz, od 1936 r. marszałek i druga osoba w państwie; z wykształcenia artysta malarz; współpracownik Piłsudskiego; działacz Związku Strzeleckiego, żołnierz Legionów Polskich, komendant POW, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, w latach 1921-1935 inspektor armii; po śmierci Piłsudskiego ujawnił ambicje polityczne, grupując wokół siebie nacjonalistyczne skrzydło obozu rządzącego; we wrześniu 1939 r., po wkroczeniu wojsk radzieckich schronił się w Rumunii, gdzie został internowany;

Wojciechowski Stanisław (1869-1953) – prezydent II Rzeczpospolitej w latach 1922-1926; współzałożyciel i przez kilka lat czołowy działacz PPS, organizator ruchu spółdzielczego; wybrany na urząd prezydenta głosami lewicy, centrum i mniejszości narodowych; podczas zamachu majowego stanął w obronie kon­stytucji, a następnie ustąpił ze stanowiska, aby uniknąć dalszego rozlewu krwi

Front Morges – zawarte w 1936 r. porozumienie polityków centrowych, opozycyjnych w stosunku do sanacji; nazwa pochodziła od szwajcarskiej siedziby Ignacego Paderewskiego; inicjatorzy Frontu opowiadali się za przywróceniem ustroju demokratycznego, a w polityce zagranicznej za ściślejszą współpracą z Francją; główne zaplecze polityczne porozumienia stanowiło utworzone w 1937 r. chadeckie Stronnictwo Pracy; podczas II wojny światowej koncepcje Frontu realizował emigracyjny rząd gen. Sikorskiego

reforma rolna – parcelacja wielkiej własności ziemskiej, przeprowadzona pod nadzorem władz państwowych; reforma została zapowiedziana uchwałą sejmową w lipcu 1919 r., a rok później, w obliczu najazdu bolszewickiego, uchwalona przez sejm; ustawa, przewidu­jąca przymusową parcelację za odszkodowaniem wynoszącym połowę ceny gruntu, została uznana przez Najwyższy Trybunał Administracyjny za niezgodną z Konstytucją marcową; w grudniu 1925 r. przyjęto nową ustawę, zakładającą dobrowolność parcelacji i pełną od­płatność za ziemię; rocznie miano rozparcelować 200 tys. ha; reforma objęła nadwyżki zie­mi powyżej 180 ha, na Polesiu i Wołyniu powyżej 300 ha, a w majątkach uprzemysłowio­nych powyżej 700 ha; z reformy wyłączono grunty kościelne; formalne pierwszeństwo w nabywaniu ziemi mieli małorolni i bezrolni; ostatecznie w ramach reformy w latach 1926-1939 rozparcelowano 2,65 min ha

reforma walutowa – reforma polegająca na wymianie polskiej waluty, przeprowadzona przez rząd Władysława Grabskiego w 1924 r.; w ramach reformy marka polska została za­stąpiona złotym – po kursie 1,8 min do I; wartość nowej waluty miała opierać się na zaso­bach kruszców, dewiz i papierów wartościowych zgromadzonych w nowo powstałym Ban­ku Polskim, który otrzymał wyłączność na emisję pieniądza; złoty był w pełni wymienialny na obce jednostki płatnicze (pierwotnie na I dolara przypadało 5,18 złotego) i mimo póź­niejszych wahań kursu stał się jedną z mocniejszych walut w Europie

proces brzeski – trwający od października 1931 r. do stycznia 1932 r. proces politycz­ny wytoczony przez władze sanacyjne 11 działaczom socjalistycznym i ludowym (m.in. Wincentemu Witosowi), wcześniej internowanym w obozie w Brześciu; oskarżonym po­stawiono zarzut przygotowania antyrządowego zamachu; mimo braku dowodów, pod naciskiem rządu 10 z podsądnych skazano na kary więzienia; ostatecznie 5 skazanych od­siedziało roczne wyroki, 5 zaś udało się na emigrację; proces brzeski nadszarpnął autory­tet sanacji, wzmacniając wpływy społeczne opozycji demokratycznej

zamach majowy – wojskowy zamach stanu dokonany 11/12-16 V 1926 r. przez mar­szałka Piłsudskiego i jego zwolenników; głównymi przyczynami przewrotu były: narasta­jące rozczarowanie rządami parlamentarnymi, niechęć do rządów centroprawicowej ko­alicji oraz ambicje środowiska piłsudczykowskiego, obawiającego się odsunięcia od armii; zamach, pomyślany jako zbrojna demonstracja, wobec oporu rządu i prezydenta przero­dził się w 3-dniowe walki w Warszawie, zakończone 14 V ustąpieniem legalnych władz; poparcia zamachowcom udzieliły także ugrupowania lewicowe oraz środowiska pragnące wzmocnienia władzy państwowej (m.in. ziemiańscy konserwatyści)

sanacja (łac. sanatio – „uzdrowienie”) – potoczna nazwa obozu piłsudczykowskiego, rządzącego w II Rzeczpospolitej po zamachu majowym; termin ten nawiązywał do hasta „sanacji moralnej”, pod którym Piłsudski przejął władzę w 1926 r.

Konstytucja kwietniowa – konstytucja II Rzeczpospolitej, podpisana przez prezydenta Mościckiego 23 IV 1935 r; została przygotowana przez współpracowników Piłsudskiego z myślą o objęciu przez niego urzędu prezydenta; stanowiła wyraz tendencji autorytarnych, dominujących w ówczesnej Europie; konstytucja sankcjonowała zmianę ustroju z demokra­tycznego na autorytarny, odeszła od zasady trójpodziału władzy, przyznając niemal pełną władzę prezydentowi, zrezygnowała z idei suwerenności narodu na rzecz nadrzędności in­teresu państwa, który stawiała ponad swobodami obywatelskimi i prawami demokratyczny­mi; obowiązywała do wybuchu II wojny światowej, później stanowiła podstawę działania władz emigracyjnych

Konstytucja marcowa – konstytucja II Rzeczpospolitej, uchwalona przez Sejm Ustawo­dawczy 17 III 1921 r; stanowiła wyraz tendencji demokratycznych, panujących wśród Pola­ków po latach zaborów oraz dominujących w ówczesnej Europie; usankcjonowała system, gwarantowała demokratyczny wybór władz oraz rozległe swobody obywatelskie; ustrój wprowadzony przez Konstytucję marcową został zmodyfikowany po zamachu majowym; formalnie konstytucja obowiązywała do 1935 r.

!!! POROWNANIE KONSTYTUCJI W ZALACZNIKU !!!

Jesteś tu: Notatki